خواننده گرامى! فضایل و ویژگیهاى رمضان نسبت به دیگر ماه ها و اسرار آن میدان گستردهاى است. بنابراین کسى که میخواهد از درِ شناخت در این زمینه وارد شود و آگاهى به دست بیاورد، لازم است این شناخت را از طریق نصوص صحیح شریعت جستجو کند.
به راستى فضایل روزه و اسرار آن تا حدى زیاد است که قابل شمارش نیستند. برخى از آنها عبارتند از:
۱- روزه رکن بزرگى از ارکان دین اسلام است. بناى اسلام بدون آن استوار و پایدار نمىشود و مادام که آدمى به فرض بودن آن اقرار نکند، ایمانش نیز ثابت نخواهد شد. پیامبرص فرمود: «اسلام بر پنج پایه بنا شده است: ۱۱- گواهى دادن به اینکه معبودى بحق جز اللّه وجود ندارد و محمد بنده و فرستاده اوست. ۲- برپا داشتن نماز. ۳- دادن زکات. ۴- بهجاى آوردن حج خانه خدا. ۵۵- گرفتن روزه ماه رمضان». (البخاری ۸. مسلم ۱۶).
۲- روزه گرفتن در ماه رمضان و قیام در شبهاى آن – به خصوص شب قدر – آن هم از روى ایمان و طلب اجر و پاداش از خداوند، بدون شک بر صداقت ایمان و اخلاص عملِ شخص دلالت مىکند. بدین سبب، به او مژده داده شده که گناهان گذشتهاش مورد بخشش خداوند قرار مىگیرند. پیامبر فرمود: «کسى که ماه رمضان را از روى ایمان و به امید دریافت اجر و پاداش از خداوند روزه بگیرد، تمامى گناهان گذشتهاش بخشوده مىشوند». (متفق علیه، البخاری ۳۸. مسلم ٧۶۰۰).
همچنین فرمود: «کسى که در ماه رمضان از روى ایمان و به امید دریافت اجر و پاداش از خدا، قیام کند تمامى گناهان گذشتهاش بخشوده مىشوند». (متفق علیه، البخاری ۳٧. مسلم ٧۵٩). همچنین فرمود: «کسىکه در شب قدر از روى ایمان و بهامید دریافت اجر و پاداش از خدا قیام کند، تمامىگناهان گذشتهاش بخشوده مىشوند». (متفق علیه، البخاری ۳۵. مسلم ٧۶۰).
۳- پاداش هیچ عمل و عبادتى از عبادتهاى انسان با روزه برابرى نمیکند؛ چون در روزه، راز و رمز اخلاص براى خدا نهفته است. به خاطر همین اجر و پاداش آن بر تمامى عبادتها غلبه کرده و برترى یافته است.
پیامبر فرمود: «تمامى کارها و عبادات انسان چندین برابر افزوده مىشوند. هر نیکى ده تا هفتصد برابر اجر دارد. خداوند میفرماید: بجزروزه، زیرا روزه مخصوص من است و من پاداش آن را میدهم، (چون بنده) شهوت و طعامش را به خاطر (دستور) من ترک میکند». (تخریج آن گذشت).
۴- روزه وسیله نگهدارى از گناهان و سپر نفس روزهدار در برابر پیروى از خواهشهاى نفسانى در دنیا و در برابر عذاب خدا در روز رستاخیز است. روزه دژى مستحکم براى روزهدار در برابر دام فریب شیطان است. پیامبر فرمود: «الصّوم جنّه». روزه سپرى است. (تخریج آن گذشت).
۵- روزه به طور موقتى شهوت فرج را قطع مىکند و پاکدامنى و پاکى به بار میآورد. پیامبر در مقام سفارش به جوانان اسلام فرمود: «اى گروه جوانان، هر کدام از شما توانایى ازدواج را دارد، پس ازدواج کند. ازدواج، براى چشم پوشى بهتر و کنترل کننده شهوت فرج است و کسى که توانایى آن را ندارد، بر او لازم است که روزه بگیرد، چون شهوت را از بین مىبرد». (متفق علیه، البخاری۱٩۰۵. مسلم ۱۴۰۰).
۶- روزه، روح و روان روزهدار را پاک مىکند و زبان و اعضاى بدنش را از سخنان دروغ یا به کار بردن نیرنگ، باز میدارد. پیامبر فرمود: «هرگاه یکى از شما روزه گرفت، بیهوده سخن نگوید و کار جاهلانه انجام ندهد. پس اگر کسى او را دشنام داد یا با او کشمکش کرد و درگیر شد، بگوید: من روزه هستم». (متفق علیه، البخاری ۱۸٩۴. مسلم ۱۱۵۱). همچنین فرمود: «کسى که سخنان دروغ و عمل کردن به آنها را ترک نکند، خداوند هیچ نیازى ندارد که خوردنى و نوشیدنىاش را ترک کند». (البخاری ۱٩۰۳۳).
٧- روزه، به خاطر محقق شدن فضیلت صبر با آن، بر سایر عبادتها برترى دارد. پیامبرص فرمود: «روزه نصف صبر است». (الترمذی ۳۵۱٩. ابن ماجه ۱٧۴۵۵).
۸- ریان، درى از درهاى بهشت است که مخصوص داخل شدن روزهداران است.
پیامبر فرمود: «در بهشت درى است که به آن ریان گفته مىشود. در روز رستاخیز فقط روزهداران از آن در داخل بهشت مىشوند و کسى غیر از آنان از آن در داخل نمىشود. (در رستاخیز) سؤال مىشود: روزهداران کجا هستند؟ همه روزهداران واقعى برمىخیزند و از آن در داخل بهشت مىشوند و کسى غیر از آنان از آن در داخل نمىشود. هرگاه همه داخل شدند در بسته مىشود تا کسى دیگر نتواند از آن داخل شود». (متفق علیه، البخاری ۱۸٩۶. مسلم ۱۱۵۲).
٩- بوى دهان شخص روزهدار در نزد خدا از بوى مشک خوشتر است. پیامبرص فرمود: «لخلوف فم الصائم أطیب عند اللّه من ریح المسک». (تخریج آن گذشت). معناى «خَلُوف» یا به نقل از مسلم «خُلفه» تغییر بوى دهان روزهدار است، به خصوص بعد از زوال خورشید.«بوى دهان شخص روزهدار در نزد خدا از بوى مشک خوشتر است».
۱۰- براى روزهدار دو خوشحالى هست.
پیامبر فرمود: «براى روزهدار دو خوشحالى است که با آنها خوشحال مىشود: ۱- هرگاه افطار کند، با افطار کردنش خوشحال مىشود. ۲۲- هرگاه پروردگارش را ملاقات کند، به خاطر داشتن عبادت روزه خوشحال مىشود». (تخریج آن گذشت).
۱۱- روزهدارى از حالتهاى اختصاصى پذیرش دعاست و دعا در آن حالت پذیرفته مىشود.
خداوند متعال مىفرماید: ﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِیٓ أُنزِلَ فِیهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡیَصُمۡهُۖ وَمَن کَانَ مَرِیضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّهٞ مِّنۡ أَیَّامٍ أُخَرَۗ یُرِیدُ ٱللَّهُ بِکُمُ ٱلۡیُسۡرَ وَلَا یُرِیدُ بِکُمُ ٱلۡعُسۡرَ وَلِتُکۡمِلُواْ ٱلۡعِدَّهَ وَلِتُکَبِّرُواْ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰکُمۡ وَلَعَلَّکُمۡ تَشۡکُرُونَ١٨۵ وَإِذَا سَأَلَکَ عِبَادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌۖ أُجِیبُ دَعۡوَهَ ٱلدَّاعِ إِذَا دَعَانِۖ فَلۡیَسۡتَجِیبُواْ لِی وَلۡیُؤۡمِنُواْ بِی لَعَلَّهُمۡ یَرۡشُدُونَ١٨۶﴾[البقره: ۱۸۵-۱۸۶].
در عبارت آیه بیندیش که چگونه خداوند پذیرش دعا را بعد از فریضه روزه بیان کرده است. پیامبرص فرمود: «دعاى سه نفر رد نمىشود: ۱- دعاى روزهدار هنگام افطار کردن، ۲- دعاى حاکم دادگر، ۳-دعاى مظلوم». (الترمذی ۳۵٩۸۸).
۱۲- روزه، انسان مسلمان را، براى اقتدا کردن به بخشندگى فراوان پیامبرص در ماه رمضان، فرا مىخواند. «پیامبر بخشندهترین مردم بود، به خصوص در ماه رمضان وقتى که جبریل او را ملاقات مىکرد، بخشندهتر از هر زمانى بود». (متفق علیه، البخاری ۱٩۰۲۲. مسلم ۲۳۰۸).
۱۳- از فضیلتهاى دیگر روزه این است که در بهترین ماهها فرض شده است. فضایل ماه مبارک رمضان قابل شمارش نیستند. اما شاید بیان برخى از فضایل ماه رمضان در اینجا مناسب باشد تا روح و روان، با یادآورى آن به پرواز در آید و اوج بگیرد و یاد و خاطره رمضان تجدید گردد. رمضان ماه بهار قرآن است؛ چون آغاز نزول وحى در این ماه بود که در شب مبارک قدر، قرآن به طور کلى از لوح محفوظ به بیت العزه در آسمان دنیا فرو فرستاده شد. سپس در مدت بیست و سه سال، دوره نبوت، قرآن بخش بخش و تدریجى بر قلب پیامبر فرو فرستاده شد قول به سه بار نازل شدن قرآن از ابنعباس به طور موقوف نقل شده است. (ابن کثیر ص ۱۸۵۸۸). پوشیده نیست که حدیث موقوف در اینجا حکم مرفوع را دارد.
آغاز این بخش بخش نازل شدن هم در شب مبارک قدر در ماه رمضان بود. خداوند میفرماید: ﴿شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِیٓ أُنزِلَ فِیهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَٱلۡفُرۡقَانِۚ﴾[البقره: ۱۸۵]. میفرماید: ﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِی لَیۡلَهٖ مُّبَٰرَکَهٍۚ إِنَّا کُنَّا مُنذِرِینَ٣﴾[الدخان: ۳]. «که ما آن را در شبى پر برکت (شب قدر در ماه رمضان) نازل کردیم؛ ما همواره انذارکننده (کافران و مشرکان و ظالمان، با ارسال پیامبران و کتب آسمانی به سوىشان) بودهایم».
میفرماید: ﴿إِنَّآ أَنزَلۡنَٰهُ فِی لَیۡلَهِ ٱلۡقَدۡرِ١﴾[القدر: ۱].«ما آن (قرآن) را در شب قدر نازل کردیم». رمضان ماهى است که در آن روزه فرض شده است. خداوند میفرماید: ﴿فَمَن شَهِدَ مِنکُمُ ٱلشَّهۡرَ فَلۡیَصُمۡهُۖ﴾[البقره: ۱۸۵].
پیامبر در جواب اعرابىاى که درباره روزه فرض از او سؤال کرد، فرمود: «روزه رمضان (بر تو فرض است)، مگر اینکه (با اشتیاق خودت) بیشتر از آن، روزه (سنت) بگیرى». (متفق علیه، البخاری ۱۸٩۱. مسلم ۱۱۱). رمضان شبى در خود گنجانده که عبادت کردن در آن از عبادت کردن در هزار ماه بهتر است. میدانیم که هزار ماه، بیشتر از هشتاد و سه سال است (یعنى به اندازه عمر یک انسان). آن شب مبارک در یکى از شبهاى فرد دهه آخر رمضان است.
خداوند مىفرماید: ﴿لَیۡلَهُ ٱلۡقَدۡرِ خَیۡرٞ مِّنۡ أَلۡفِ شَهۡرٖ٣﴾[القدر: ۳]. «شب قدر بهتر از هزار ماه است». پیامبر فرمود: «آن شب را در شبهاى فرد دهه آخر رمضان جستجو کنید». (متفق علیه، البخاری ۸۱۳. مسلم ۱۱۶٧).
ماه رمضان ماهى است که اهل نیکى و بخشش در آن (به رحمت خدا) نزدیک مىشوند و انسانهاى بد کار و شرور (از رحمت خدا) دور مىشوند، درهاى جهنم بسته و درهاى بهشت باز مىشوند و بسیارى از بندگان خدا از آتش جهنم آزاد مىشوند و این کار (آزاد شدن) در همه شبهاى رمضان انجام میگیرد.
پیامبرص فرمود: «وقتى که رمضان فرا میرسد در نخستین شب آن شیاطین و جنیان سرکش به غل و زنجیر بسته مىشوند و درهاى جهنم بسته میىشوند و هیچ درى از آنها باز نمیماند و درهاى بهشت باز میشوند و هیچ درى از آنها بسته نمیماند، هاتفى ندا سر میدهد که اى جوینده خیر و نیکى به پیش! و اى جوینده شر و بدى دست نگهدار! خداوند بندگان آزاد شدهاى از آتش جهنم دارد و این کار در همه شبهاى رمضان انجام مىگیرد». (الترمذی ۶۸۲).
بار الها! ما را با شرف دیدن و دریافتن فضیلت این ماه با عظمت گرامى بدار، از برکات آن بر ما نازل بفرما و ما را از آن محروم مگردان، درهاى رحمتت را به روى ما بگشا و با موفق گرداندن ما به روزه گرفتن در رمضان و قیام شبهاى آن از روى ایمان و امید به دریافت اجر و پاداش بر ما منت بنه و آن را با مغفرت و بخشش و رحمت خودت براى ما به پایان برسان و با آزاد کردن گردنهاى ما از آتش جهنم در شبهاى مبارک رمضان بر ما منت بنه. آمین.